Afet İnce Kırat
757 şiiri ve 124 yazısı kayıtlı Takip Et

Örneklerle cinas çeşitleri




ÖRNEKLERLE CİNAS ÇEŞİTLERİ


Şiirde kafiyenin önemini hepimiz biliyoruz. Kafiyeyi de güçlü kılmak için çeşitli cinaslardan faydalanmak gerektiğini düşündüğüm için cinas konusuyla yazı dizilerime devam etmek istedim. Daha önce kısaca değinmiştik cinasa...

Cinas konusunu biraz daha açalım istiyorum. Cinas; şekil ve söyleniş bakımından aynı (sesdeş) anlamları farklı iki kelimeyi şiirde bir araya getirmek veya kafiye olarak kullanmaktır.

Cinas edebiyatçılarımız tarafından neredeyse tek harfe kadar indirgeyerek çeşitlere ayrılmıştır. Cinas çeşitlerini bir açalım:

Cinas önce iki gruba ayrılır:

1- Tam cinas

2- Yarı cinas

1- Tam cinas: kelimelerin her yönüyle birbirine uygun olması sonucu meydana gelen cinastır. A- harflerin uygunluğu, B- harflerin sıralarının uygunluğu, C- harf sayılarının uygunluğu, D- harflerin okunuşlarının uygunluğu ( hala ve hâlâ tam cinas olamaz)

“Onsuz da geçer günler, vuslat yakındır” derdim

Sonsuzda hapsedildim bitmedi arttı derdim.

Beyitteki DERDİM sözcüğü tam cinastır. Zira birisinde demek fiili varken diğerinin aslı dert sözcüğüdür.

Tam cinas basit ve mürekkep olmak üzere ikiye ayrılır.

1- Basit cinas; tek kelime ile yapılan cinastır.

“Ferim sensin” demiştim düzen kurdum kuralı

Neferim sensin bil ki budur aşkın kuralı.

Beyitteki “kuralı” basit cinasa örnektir. Birisi kurmak fiilinin türemişi diğer kural kaide anlamındadır. Bir kelimenin değişik anlamları ile yapılan cinasa basit cinas diyoruz.

2- Mürekkep cinas; cinaslı kelimelerden birisi iki kelime veya fazlasından oluşmuşsa bu cinaslar mürekkep cinas adını alır.

Bulutlardan süzülen ya yağmurdum ya kardım

Bereket versin diye Yaratana yakardım.

“Ya kardım, ve yakardım” mürekkep cinastır.

Mürekkep cinas kelimelerin imlasına göre üçe ayrılır:

a) müteşabih cinas

b) mefruk cinas

b) merfû cinas

MÜTEŞEBBİH CİNAS:

Yazılışı ve okunuşu aynı olan kelimelerden meydana gelen cinas çeşididir. Bu çeşitlendirme arap harfleriyle yazıldığında belirir. Sadece bilgi olsun diye verdim.

MEFRUK CİNAS:

İmlası farklı okunuşu aynı olan kelimelerden meydana gelen cinas türüdür.

Sal artık coşkun suya hırs ve kin sandalını
Al yeni baştan yeşert kırmaz insan dalını.

Aynı örnekte gördüğümüz gibi okurken vurgu güzel yapılmazsa fark anlaşılmayabilir, ancak yazılışları farklıdır.

MEFRU CİNAS: bir adı da yamalı cinastır. Cinaslı kelimelerden birisi bir başka kelimenin eklenmesiyle meydana gelir.

Neden değer vermedim olmalıydı baş tacım

Hançer gibi saplandı içimde büyür acım

Kendi olmasa bile gölgesine muhtacım

İstemeden acaba defterini mi dürdüm?

“ büyür acım ve muhtacım” acım sözcüğüne eklenen “muht”eki ile ikincisinde “muhtacım” cinas meydana gelmiştir.

TAM CİNAS: kelimelerin anlam yönünden kullanışlarına göre ikiye ayrılır. 1- MÜMASİL CİNAS 2- MÜSTEVFA CİNAS

1- MÜMASİL CİNAS:cinaslı kelimelerin anlam yönünden aynı kelime çeşidinden olmalarıdır. Birisi isimse diğeri de isim, birisi fiilse diğeri de fiil olmalıdır.

Sen ey! Kara karanın üzgün ve bahtsız kızı

Olanaksız kurtulmak istersen bağır, bağır.

Çamurlarda sürünür kaderinin yıldızı

Sesini duyar mı ki göklerden umut çağır.

Dörtlükteki 1.si bir renk adıdır,2. si toprak anlamında karadır. Aynı örnek fiillerle de verilebilir.

2- MÜSTEVFA CİNAS: söz konusu kelimelerin birisi isimken diğeri fiildir bu çeşitte.

Doğan güneşim sendin yüreğimden kanadım

Boğan sensizlikteyim kırık kolum kanadım.

1. kanadım; kanamaktan türemiştir. 2. kanadım; kanat isminden türemiştir.

3- 3-YARI CİNAS: tam cinasta olduğu gibi dört yönden de uygunluk yaksa yarı cinas meydana gelir.( . A- harflerin uygunluğu, B- harflerin sıralarının uygunluğu, C- harf sayılarının uygunluğu, D- harflerin okunuşlarının uygunluğu) tam cinasta bu dört unsurun varlığı aranırken yarı cinasta herhangi birisinin yokluğu aranır.

Yarı cinası önce dörde ayırırız.

A-LAHİK CİNAS: kelimelerde sadece bir harfin uyumsuzluğu sonucu kabul edilen cinas çeşididir.

Fırtına mı yakmıştı, gözünden hüzün damlar

Sırtına mı yüklenmiş buluttan düşen gamlar?

Beyitteki fırtına ve sırtına lahik cinası meydana getirir.

B-NOKSAN CİNAS: cinas yapılan kelimelerde harflerin sayıları bakımından uyumsuzluk varsa noksan cinas meydana gelir. Bu uyumsuzlukta üç ihtimal vardır:

a) Mutarraf cinas: cinaslı kelimelerden birisinin başında fazla bir harf vardır.

Sesin duyulmasa da el sallarsın uzaktan

Kesin kahroldum artık kurtulamam tuzaktan.

“Tuzaktan” ve “uzaktan” da olduğu gibi.

b)Müşevveş cinas:fazla harf kelimenin ortasında ise bu cinas türü meydana gelir.

İlcâ-yı fart-ı fâka ile ettim iltica….İsmail Safa

İlcâ;mecbur etme, iltica; sığınma

c)Müzeyyel cinas: kelimelerin birisinin sonunda fazla harf vardır. Tabi ki bu cinas kafiye olarak kullanılmaz, cümle arasında veya sadece nesirde kullanılır.

C- MUHARREF CİNAS: eski harflerle aynı şekilde yazılan ama okunuşu uymayan cinas türüdür. Bu zamanımızda gerekli değildir.

D- HAT CİNASI: eski harflerin noktalı veya noktasız benzerleriyle yapılan cinastır. Bu cinas türü de zamanımıza uygun değildir sadece bilgi olsun diye açıkladım.

E- MÜKERRER CİNAS:bir kelimenin son hecelerini taşıyan başka bir kelimeyi ona cinas olacak şekilde kullanmaktır.

Harabe hayallerden heyhat kıvrandım, yandım

Hakikati görmedim şimdi utandım, yandım.

kıvrandım, yandım ve utandım, yandım.

İlham büyüsüne kapıldım kandım

Sevgiyi unuttum hep onu andım

Vuslat ateşiyle yandıkça yandım

Umuda yön veren mihmandım sandım

Cinas edebi bir terimdir. Kafiye ile karıştırmamak gerekir. Nesirde de, cümle arasında da kullanılabilir. Ancak kafiye içinde cinas aranılabilir. Başarılar.

NOT: Şiir örnekleri bana aittir.

Afet Kırat

Beğen

Afet İnce Kırat
Kayıt Tarihi:28 Ağustos 2009 Cuma 16:12:11

ÖRNEKLERLE CİNAS ÇEŞİTLERİ YAZISI'NA YORUM YAP
"ÖRNEKLERLE CİNAS ÇEŞİTLERİ " başlıklı yazı ile ilgili
düşüncelerinizi ve eleştirilerinizi diğer okuyucular ile paylaşın.


YORUMLAR
Göktürkmen
24 Aralık 2016 Cumartesi 13:43:31
Değerli Afet Kırat hnmefendi, ben akademik bir eğitimi atfılamadım.

Olabilir, akademik eğitimi olmayan çok değerli şairler vardır.

Önemli olan diploma statüsü değil, belki öncül o.. benim kastım birikim ve bilgi kaynaklı bilinç hiyerarşisidir.

Uzantısını verdiğiniz yazıları okuyacağım.

Cumhuriyet diye bir şiirinizi okuduğumu anımsıyorum.

Bu nedenle göreceli bir cumhuriyet anlayışımız olabilir.

Eleştiribilirliğinize çok teşekkür ederim.

Fikrimi söylemiş oldum.. kırıcı olduysam; özür ve esenlikler dilerim.
.

Göktürkmen tarafından 12/24/2016 1:45:12 PM zamanında düzenlenmiştir.

Cevap Yaz
Göktürkmen
24 Aralık 2016 Cumartesi 12:57:31
Kabalık olsun diye yazmıyorum, çok saygıyla yazıyorum.

Hatta çok beğeniyle okuduğum şiirleriniz de var.

Ama teorik ve birikim düşünsel-diyalektik olarak çok yetersizsiniz.

Pekiştirme amaçlı tekrarları anlarım, başlangıç ve bir sabititesi olduğu da muhakkak.. sizinkisi bunlardan öte don(dur)muşluk, konservatif hal dumunda...

Bir de tarih ve toplumsal dizgeyi, kavramları bozarak, çürüterek kendinize ve ideoljinize göre dönüştürme bahtsızlığınız var.

En kötüsü budur...

Bu yüzden toplumsal ve sınıfsal edebiyat ürünlerine, ilerici aşamalanmaya yönelik estetizme karşısınız.

Kin duyuyorsunuz.. bu tür bilinç siz de düşman imgelenmiş.

Bunun farkında mısınız peki, hiç sanmıyorum?

Siteyi eksantrik din ve mezhep temelli Türklüğünüz ve bu yöndeki faslifiye edebiyatınızla, müthiş stabilite ediyorsunuz.

Lütfen yapmayınız, kendine seçtiği adı bile " Lazuşağı" olan diğer aynı türev bir ortağınızla birlikte Türk edebiyatını dnselleştirmeye, mezhepselleştirmeye yönelik suikastlarınızla çok zarar veriyorsunuz.

Sansürü bu sitetede siz içselleştirdiniz...

Sayın Habip Dağ beyi bu konuda edebiyat içi ve dışı diye kendi öznel kategorik ayrımınızla siz angaje ediyorsunuz.

Buradaki "siz" sıfatı saygı ile birlikte bir tutucu, feodal bir oligarşik oluşumu da içermektedir.

Umarım edebi anlamda bir eleştiri yazmışımdır.

Kesinlikle kırıcı olma amacım yoktur, hasseten belirtmiş oluyorum.

Esenlikler dilerim.


Göktürkmen tarafından 12/24/2016 1:13:06 PM zamanında düzenlenmiştir.

1 cevap yazılmış Cevap Yaz


Afet İnce Kırat 24 Aralık 2016 Cumartesi 13:09:40
düşüncenize saygı duymakla birlikte beni yanlış tanıdığınızı söylemek isterim. Lazuşağı dediğiniz kişiyi bir zamanlar takip ediyordum ama siyasi konulara tek yönlü baktığı için artık okumuyorum bile.

http://www.edebiyatdefteri.com/yazioku.asp?id=151905

ne kadar yenilikçi düşüncelerim olduğunu görürsünüz dikkatli okursanız. Elbette eksiklerim var. Akademik eğitimim yok. Ansızın denen çocuğu ki oğlum yaşında ve sitesini seviyorum. Sevdiğimi de her ortamda dile getiriyorum. Ben Cumhuriyet kadınıyım ve hiçbir zaman da düşüncelerim değişmez. Saygılar.
meltemecem
23 Mayıs 2010 Pazar 12:20:17
sevgili hocam gülce edebiyattan baka baka bu yazıya geldim
cinası unutmuştum neredeyse
çok güzel örneklerle beslemişsiniz yazıyı
çok öğretici oldu
teşekkürler
bu arada özledik şiirlerinizi..

Cevap Yaz
ummueytem
19 Nisan 2010 Pazartesi 22:42:11
eğiticiydi...ALLAH razı olsun..teşekkürler..

Cevap Yaz
Şükran AY
6 Eylül 2009 Pazar 12:52:06

Beğeniyle okuduğum yazınız için çok teşekkür ederim sayın hocam.Payıma düşeni aldım.

Sağolun, varolun.

Sevgi ve saygılarımla.



Cevap Yaz
GldnIşk
30 Ağustos 2009 Pazar 18:08:07
antolojide Ümran Tokmak arkadaşımın sayfasından geldim buraya;cinaslı bir şiir yazmış,onu araştırmak için...emeğinize sağlık..öğrendim sayenize ;))

Cevap Yaz
TUYSAL
29 Ağustos 2009 Cumartesi 16:23:26
Sayın Kırat,
"ÖRNEKLERLE CİNAS ÇEŞİTLERİ " yazınızı izninizle belgelerime kopyalamak istiyorum.

Türkçemiz cinas yapmaya çok uygun bir dildir. Özellikle "ad" ve "eylem" olabilen kök sayısı epey fazla.

Saygıyla selamlar.

Cevap Yaz
ö.ç.m
28 Ağustos 2009 Cuma 22:41:46
Tebrik ve teşekkür ediyorum. Cinas ile ilgili bilisel bir çalışma okudum. Bu kadar cinas çeşidini bir arada görmek hoştu. " acı m- muhtac ım" bölümlerinde, acım" daki "m" iyelik eki, "muhtacım" daki "ım" ise ek-fiiil, geniş zaman, 1. tekil kişi eki olduğundan redif olmaz, "-acım" tunç kafiye olur diye biliyorum. Şiirde ses benzerliği ne kadar çok ses ile yapılırsa o kadar güzel olur. Bence en güzel kafiye cinaslı kafiyedir.
simsiyah65'in örneğinde "dikenim" üç değişik anlamda güzel bir cinas olmuş.
Selamlar, saygılar, hayırlı Ramazanlar.

Cevap Yaz
simsiyah65
28 Ağustos 2009 Cuma 16:33:09
Gülüm deme bana dikenim var
beni Gülüzarda dikenim var
sen sakın susma şeydayı bülbül
benim leblerimi dikenim var.

dilime dolandı
ben de yazdım öylesine
bildiğimden değil

bu nedir şimdi, kurallı bir dörtlük mü?


Cevap Yaz
Edebiyatdefteri.com, 2016. Bu sayfada yer alan bilgilerin her hakkı, aksi ayrıca belirtilmediği sürece Edebiyatdefteri.com'a aittir. Sitemizde yer alan şiir ve yazıların telif hakları şair ve yazarların kendilerine veya yetki verdikleri kişilere aittir. Sitemiz hiç bir şekilde kâr amacı gütmemektedir ve sitemizde yer alan tüm materyaller yalnızca bilgilendirme ve eğitim amacıyla sunulmaktadır.

Sitemizde yer alan şiirler, öyküler ve diğer eserlerin telif hakları yazarların kendilerine veya yetki verdikleri kişilere aittir. Eserlerin izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına göre suçtur. Ayrıca sitemiz Telif Hakları kanuna göre korunmaktadır. Herhangi bir özelliğinin kısmende olsa kullanılması ya da kopyalanması suçtur.