Kelimelerin kemiklerine inmek isteyen bir edebiyatçı, onu ilk doğuran toprağı kazar. "Anlamak" dediğimiz bu muazzam eylemin köklerine indiğimde, karşıma çıkan ilk tohum: "Ân". Küçücük bir zaman dilimi. Bir göz kırpma süresi. Kum saatinin iki kum tanesi arasındaki boşluk. Evrenin devasa çarkları içinde bir sinek kanadı kadar narin, ama bir kılıç darbesi kadar keskin olan o ufacık aralık.

Anlamanın özü, işte bu "ân"da gizlidir. O, bir kapıdır. Geçmişin ağır tortuları ile geleceğin belirsizliği arasında asılı duran, incecik bir zarla örülü bir geçit. "Anlamak" istediğimiz her şey , bir insanın bakışındaki derinlik, bir şiirin içimize saplanan dizesi, hayatımızı değiştiren o kararın arka planı ... Anlamak için o âna gitmek zorundayız. O ânın içine dalmak, onun soluk alışını hissetmek, üzerimize sıçrayan çamurunda boğulmak ya da gözümüze vuran ışığında kör olmak... Anlamak, bu cesareti gerektirir.

Düşünün: Bir insanı "anladığınız"ı söylediğinizde ne yaparsınız? Onun yaşadığı binlerce günü değil, size baktığı, size dokunduğu, size seslendiği o tek ânı yakalarsınız. O ânda, göz bebeklerinde bir dalgalanma, sesinde hissettiğiniz bir çatlak, ellerinde geçici bir titreme vardır. İşte anlama çabası, bu ânın içine iner. Orada, zamanın donduğu an, her şeyin sebebi ve sonucu birbirine düğümlenmiştir. Geçmişin tüm yükü o bakışa sığmış, geleceğin tüm ihtimalleri o ses titreşiminde saklanmıştır. Siz o ânı kavradığınızda, bir insanın koca nehrini bir damlada içmiş olursunuz.

Peki ya bir metni anlamak? Yazılı her sözcük, yazarın zihninde doğduğu o yaratıcı ânın izini taşır. Kalem kâğıda değdiğinde, mürekkep yayıldığında, o kelimenin seçildiği o keskin karar ânı... O âna gitmek, o sıcaklığı, o tereddüdü, o coşkuyu, o umutsuzluğu solumak demektir. Metin, donmuş bir ândır. Anlamak ise onu çözüp, içindeki canlı, titreşen zaman damlasını serbest bırakmaktır. O ânın nabzını yeniden tutabilmektir.

Ancak bu yol tehlikelidir. Âna girmek, onun içinde kaybolmak demek olabilir. O ufacık zaman dilimi, bir kara delik gibi sizi içine çeker. Orada hissettiğiniz acı sonsuzlaşır, sevinç bir patlamaya dönüşür, kararsızlık bir çıkmaz sokakta bırakır. Anlamaya çalışırken, o ânın içinde hapsolma riski her zaman vardır. Geçmişin tüm "ân"larının yükü, geleceğin tüm "ân"larının korkusu, o tek noktada üzerinize çöker. Anlamak, bu yükün altında ezilmemek, onu bir mercekten geçirip özümsemek demektir.

Peki, neden o âna gitmek zorundayız? Çünkü "neden" sorusunun cevabı orada gizlidir. Bir insan neden ihanet etti? Bir şair neden o dizeyi gözyaşlarıyla yazdı? Bir çocuk neden o anda sustu? Geçmişin sislerle örtülü labirentinde kaybolmak yerine, olayın kristalleştiği, kararın şekillendiği, duygunun zirveye çıktığı o kritik âna sıçramalıyız. O ânın içinde, tüm zincirleme reaksiyonların başlangıç noktası durur. Bir patlamanın merkez üssü gibi. Oraya ulaştığımızda, "neden"in cevabını avucumuzda tutarız. Soğuk ve keskindir, bazen canımızı acıtır. Ama gerçektir...

Bu yüzden "anlamak", bir cesaret işidir. Zamanda bir sıçrama, bir ânın içine dalmak, onun karanlık sularında yüzmek ve dibindeki inciyi çıkarmaktır. O incinin içinde, geçmişin tortusu, geleceğin tohumu ve şimdinin bütün çıplaklığı vardır. Anlamak, o incinin ağırlığını taşımaktır. Bazen göz kamaştırıcı, bazen dayanılmazdır.

Dolayısıyla, bir daha "anladım" dediğinde, kendine sor: Hangi ânın içine daldım? Hangi zaman diliminin kılıcını göğsümde hissettim? Ve o ânın içinde, "neden"in cevabı canımı yaktı mı ?

Çünkü gerçek anlama, ancak o tek, keskin, yalın ve acımasız ânın içinden geçerek varılabilen bir kıyıdır. Diğer türlüsü, sadece kelimelerle oyalanmaktır.

İnsanları , canlıları ve dünyayı anlamanız ve anlaşılmanız dileğimle...
Bir edebiyatçı gözüyle bir kelimenin köküne indim ...


Çağdaş DURMAZ