Giriş

Edebiyat ve sinema, farklı anlatım araçlarına sahip olmakla birlikte insanı, toplumu ve yaşamı konu alan iki önemli sanat dalıdır. Edebiyat sözcüklerin ve dilin gücünden yararlanırken sinema görüntü, ses, müzik, oyunculuk, kurgu ve görsel anlatımın olanaklarından yararlanır. Bu farklılıklarına rağmen iki sanat dalı arasında güçlü ve tarihsel bir ilişki bulunmaktadır.

Bu haftaki değerlendirmemin merkezinde, Şanlıurfa’nın Siverek ilçesinde doğan, ilerleyen yıllarda yaşamını Mersin’de sürdüren; yazar, şair, turizm işletmecisi, Yeni Güney gazetesi sahibi ve Mersin Ticaret ve Sanayi Odası Meclis Başkanı Hamit İzol’un gerçek yaşamdan izler taşıyan “Roza” romanının sinemaya uyarlanması yer almaktadır.

“Roza”, yalnızca edebî bir eserin beyaz perdeye aktarılması açısından değil; aynı zamanda bölgesel toplumsal gerçekliklerin, göç olgusunun, mevsimlik işçiliğin, geleneksel yaşam biçimlerinin ve insan ilişkilerinin sinema aracılığıyla daha geniş kitlelere ulaştırılması bakımından da önem taşımaktadır.

Edebiyat ve Sinema İlişkisi

Edebiyatın geçmişi insanlık tarihi kadar eskidir. Sinema ise diğer sanat dallarına göre daha yeni bir sanat alanıdır. Bununla birlikte sinema, ortaya çıktığı günden itibaren kendisinden önce var olan sanat dallarıyla yakın ilişkiler kurmuştur.

Sinema; edebiyattan, tiyatrodan, resimden, fotoğraftan, müzikten, mimariden ve diğer sanat dallarından yararlanarak kendine özgü bir anlatım dili geliştirmiştir. Ancak sinemanın en güçlü ilişkilerinden birini edebiyatla kurduğu söylenebilir.

Bunun temel nedeni, her iki sanat dalının da insanın yaşamını ve deneyimlerini bir hikâye etrafında anlatabilmesidir. Roman, öykü veya şiir sözcüklerin dünyasında kurulan bir anlatı oluştururken sinema aynı anlatıyı görüntü ve ses aracılığıyla yeniden biçimlendirebilir.

Dolayısıyla bir edebî eserin sinemaya aktarılması, metnin olduğu gibi perdeye taşınması değildir. Bu süreç, edebî metnin sinemanın kendine özgü anlatım olanaklarıyla yeniden yorumlanmasını gerektirir.

Edebiyat ve Sinemanın Benzerlikleri ve Farklılıkları

Edebiyat ve sinema, farklı yöntemler kullansalar da temel olarak insanı ve yaşamı anlamlandırmaya çalışan iki sanat alanıdır. Her ikisi de kültürün gelişmesine, toplumsal hafızanın oluşmasına ve insan deneyimlerinin gelecek kuşaklara aktarılmasına katkı sağlar.

Bu iki sanat arasındaki temel farklılıkları birkaç başlık altında değerlendirmek mümkündür.

1. Aynı Amaç, Farklı Anlatım Araçları

Edebiyat ve sinema, farklı yollar kullanarak insanı, toplumu ve yaşamı anlatır. Her iki sanat dalı da kültürel birikimin oluşmasına katkı sunar.

Edebiyat, okurun hayal gücüne geniş bir alan bırakırken sinema, görüntü ve ses aracılığıyla anlatıyı doğrudan görünür hâle getirir.

2. Bireysel Üretim ve Kolektif Üretim

Edebiyatın üretim süreci çoğunlukla yazarın kalemi, düşünsel birikimi ve hayal gücü çevresinde şekillenir. Yazar, eserini oluşturduktan sonra yayımlanma süreciyle birlikte eser okurla buluşur.

Sinema ise çok daha kolektif bir sanat alanıdır. Senarist tarafından hazırlanan metin; yönetmen, oyuncular, görüntü yönetmeni, sanat yönetmeni, kurgu ekibi, ses ve müzik ekipleri ile çok sayıda teknik ve yaratıcı çalışanın katkısıyla görsel bir esere dönüşür.

Bu nedenle sinema, güçlü bir ekip çalışmasını zorunlu kılar.

3. Dil ve Görüntü

Edebiyatın temel anlatım aracı dildir. Yazar, kelimelerin anlam, çağrışım ve ritim gücünden yararlanır.

Sinema ise hareketli görüntünün yanı sıra konuşma, ses, müzik, sessizlik, ışık, renk, mekân ve kurgu gibi çok sayıda anlatım aracını bir arada kullanır.

Edebî eserde yazarın betimlediği bir mekânı okuyucu kendi zihninde canlandırırken sinema aynı mekânı doğrudan izleyicinin karşısına getirir.

4. Anlatma ve Gösterme

Edebî metinlerde olaylar çoğunlukla anlatıcı aracılığıyla okuyucuya aktarılır. Sinemada ise “gösterme” unsuru daha belirleyicidir.

Bir romanda karakterin yaşadığı duygular sayfalar boyunca anlatılabilir. Sinemada ise aynı duygu bir bakış, sessizlik, oyuncunun mimikleri, müzik veya görüntü aracılığıyla aktarılabilir.

Dolayısıyla sinemaya uyarlama süreci, yalnızca metnin kısaltılması değil, anlatım biçiminin dönüştürülmesidir.

Hamit İzol ve Siverek’le Kurduğu Kültürel Bağ

Bu değerlendirmelerden sonra “Roza”nın yazarı Hamit İzol’un Siverek ile kurduğu ilişkiye değinmek gerekir.

İzol’un Siverek’le olan bağını hiçbir zaman koparmadığı görülmektedir. Siverek onu, o da Siverek’i sahiplenmiş; doğduğu coğrafyaya duyduğu sevgiyi ve kültüre verdiği önemi farklı vesilelerle ortaya koymuştur.

Bu ilişkinin yakın tanıklarından biri olarak, Siverekli şair ve yazarların katılımıyla gerçekleştirilen çeşitli etkinliklerde birlikte bulunduğumuzu ifade etmek isterim.

Siverek’te gerçekleştirilen bir söyleşi ve imza gününe Mersin’den birlikte katılmıştık. Etkinlik kapsamında okullar ziyaret edilmiş, öğrenci ve öğretmenlerle bir araya gelinmiş, şiir ve edebiyatın önemi üzerine söyleşiler gerçekleştirilmiştir.

İzol, öğrencilerin ve öğretmenlerin yoğun ilgisiyle karşılaşmış, kitaplarını imzalamış ve daha sonra Siverek halkıyla bir araya gelerek okurlarıyla buluşmuştur.

Bu buluşmalar, yazarın doğduğu coğrafyayla kurduğu kültürel bağın yanı sıra, edebiyatı toplumla buluşturma konusundaki duyarlılığının da göstergesi olarak değerlendirilebilir.

“Roza”nın Toplumsal Arka Planı

Hamit İzol’un yazarlığı açısından önemli özelliklerden biri, yaşadığı coğrafyanın toplumsal gerçekliklerini eserlerine taşımasıdır.

Siverek ve çevresinin sosyal yapısı, gelenek ve görenekleri, örf ve adetleri, ekonomik sorunları, göç, mevsimlik işçilik, toplumsal baskılar ve özellikle kadınların karşı karşıya kaldığı sorunlar, bölgenin toplumsal gerçekliğinin önemli parçalarıdır.

İzol, bu gerçekliklerin bir bölümüne yalnızca uzaktan tanıklık eden bir yazar değildir. Yaşadığı ve yakından gözlemlediği toplumsal olayları edebiyatın diliyle anlatmaya çalışmıştır.

Bu açıdan “Roza” romanı, bireysel bir hikâyenin ötesinde toplumsal bir gerçekliğe açılan pencere olarak değerlendirilebilir.

Romanın merkezinde, Şanlıurfa’nın Siverek ilçesinden mevsimlik işçi olarak Mersin’e göç etmek zorunda kalan bir ailenin dramatik hikâyesi bulunmaktadır.

Bu yönüyle eser, yalnızca bir aşk veya aile hikâyesi değil; aynı zamanda göç, emek, yoksulluk, aidiyet, gelenek, toplumsal baskı ve insanın yaşam mücadelesi gibi evrensel temaları yerel bir gerçeklik üzerinden ele almaktadır.

Siverek’ten Mersin’e: Göçün İki Kenti

“Roza”nın dikkat çekici yönlerinden biri de Siverek ve Mersin’i aynı hikâye içerisinde buluşturmasıdır.

Siverek, karakterlerin doğup büyüdüğü, kültürel ve toplumsal kimliklerini oluşturduğu coğrafyayı temsil ederken Mersin, çalışma ve yaşam mücadelesinin yeni adresi olarak karşımıza çıkmaktadır.

Mevsimlik işçilik nedeniyle gerçekleşen göç, yalnızca bir yer değiştirme değildir. İnsanların alıştıkları çevreden, kültürden ve sosyal ilişkilerden koparak yeni bir yaşam alanına tutunma mücadelesidir.

Bu nedenle “Roza”, bireysel bir hikâyeden hareketle Türkiye’deki iç göç ve mevsimlik işçilik olgusuna ilişkin toplumsal bir değerlendirme yapma olanağı da sunmaktadır.

Edebiyatın gücü tam da burada ortaya çıkmaktadır. Bir insanın veya ailenin hikâyesini anlatırken aslında binlerce insanın ortak deneyimine tercüman olabilmektedir.

“Roza”nın Beyaz Perdeye Uyarlanması

Günümüzde edebiyat ile sinema arasındaki ilişkinin farkında olan Hamit İzol’un “Roza” romanının beyaz perdeye aktarılması, eserin daha geniş kitlelere ulaşması bakımından önemli bir gelişmedir.

Film uyarlaması, edebî eserin yeni bir sanat diliyle yeniden yorumlanmasını sağlamaktadır. Romanın sayfalarında okuyucunun hayal gücüyle oluşturduğu karakterler, mekânlar ve olaylar bu kez oyuncular, görüntü, ses ve müzik aracılığıyla izleyicinin karşısına çıkmaktadır.

“Roza” filminin yapımının Akiz Yapım’a, yapımcılığının Selma Akgün ve Erden Umut Akgün’e ait olduğu; genel koordinatörlüğünü Irmak Çığ Erlertürk’ün, yönetmenliğini Mustafa Kotan’ın üstlendiği ve senaryosunun Sultan Turan Kızılay tarafından kaleme alındığı belirtilmektedir.

Filmin başrollerinde Belçim Bilgin ve Fikret Kuşkan’ın yanı sıra Bahar Şahin, Burak Sevinç, Deniz Bolışık, Ümit Çırak, İzzet Yüksek, Berk Bakioğlu, İrem Sultan Cengiz, Ayça Kuru ve Hasan Balay gibi oyuncular yer almaktadır.

Bu geniş kadro, edebî bir eserin sinema sanatına aktarılmasının ne ölçüde kolektif bir üretim olduğunu da göstermektedir.

Film Çekimleri ve Siverek

“Roza” filminin çekimlerine Siverek’e bağlı Konak Mahallesi’nde başlanması, filmin hikâyesinin doğduğu coğrafyayla kurduğu bağı güçlendiren önemli bir unsur olmuştur.

Film çekimlerini yakından takip eden Hamit İzol’un yanı sıra dönemin Siverek Belediye Başkanı Ayşe Çakmak da film setini ziyaret ederek oyuncularla bir araya gelmiştir.

Bu tür kültür ve sanat faaliyetleri, yerel yönetimlerin de sanat üretimine katkı sunabileceğini göstermesi açısından önemlidir. Siverek’in doğal ve kültürel dokusunun sinema aracılığıyla daha geniş kitlelere taşınması, ilçenin kültürel tanıtımına da katkı sağlayabilecek bir gelişmedir.

Mersin’de “Roza”

“Roza”nın hikâyesindeki önemli duraklardan biri olan Mersin, filmin çekimlerinin gerçekleştirildiği diğer önemli merkezlerden biri olmuştur.

Siverek’te başlayan çekimler daha sonra Mersin’in Akdeniz ilçesine bağlı Çilek Mahallesi’nde devam etmiştir.

Mersin Büyükşehir Belediye Başkanı Vahap Seçer’in film setini ziyaret ederek oyuncularla bir araya gelmesi de yerel yönetim ile sanat dünyası arasındaki ilişki bakımından dikkat çekicidir.

Seçer’in Mersin’i “Türkiye’nin özeti” olarak nitelendirmesi, filmin toplumsal arka planı açısından ayrıca anlamlıdır. Çünkü Mersin, farklı bölgelerden göç alan, farklı kültürlerin ve yaşam biçimlerinin bir arada bulunduğu çok kültürlü kentlerden biridir.

Bu yönüyle “Roza”nın Siverek ile Mersin arasında kurduğu kültürel ve toplumsal bağ, filmin hikâyesini oluşturan göç olgusuyla da örtüşmektedir.

Edebiyattan Sinemaya: Bir Hikâyenin Yeniden Doğuşu

Bir romanın sinemaya uyarlanması, eserin ikinci kez doğması olarak da değerlendirilebilir. Ancak bu ikinci doğuş, aynı eserin farklı bir sanat diliyle yeniden yorumlanması anlamına gelir.

Romanın okuru, karakterleri ve olayları kendi hayal dünyasında oluşturur. Sinema izleyicisi ise yönetmenin, oyuncuların, görüntü yönetmeninin ve diğer sanatçıların yorumları üzerinden hikâyeyi görsel olarak deneyimler.

Bu nedenle edebî eser ile film arasında birebir örtüşme beklemek doğru değildir. Başarılı bir uyarlamanın ölçütü, romanın her ayrıntısını perdeye aktarmak değil; eserin temel ruhunu, karakterlerini ve toplumsal gerçekliğini sinemanın olanaklarıyla yeniden ifade edebilmektir.

“Roza”nın başarısı da bu açıdan değerlendirilmeli; edebî eserin özünü korurken sinemanın görsel ve işitsel anlatım olanaklarını ne ölçüde kullanabildiği üzerinden ele alınmalıdır.

Sonuç

Sonuç olarak “Roza”, edebiyat ile sinema arasındaki güçlü ilişkinin somut örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir.

Hamit İzol’un kaleminden çıkan ve gerçek yaşamdan izler taşıyan eser, Siverek’ten Mersin’e uzanan bir göç hikâyesi üzerinden yalnızca belirli bir ailenin yaşadıklarını anlatmakla kalmamakta; aynı zamanda Türkiye’nin toplumsal gerçekliğinin önemli meselelerinden olan mevsimlik işçilik, göç, yoksulluk, gelenek, toplumsal baskı, aidiyet ve insanın yaşam mücadelesi gibi konuları gündeme getirmektedir.

Edebiyatın sözcüklerle kurduğu dünya, sinemanın görüntü ve ses olanaklarıyla yeniden yorumlandığında hikâye daha geniş kitlelere ulaşma imkânı elde etmektedir.

“Roza”nın Siverek’te başlayıp Mersin’de devam eden çekimleri de eserin temel toplumsal ekseniyle örtüşmektedir. İki kent arasındaki kültürel bağın sinema aracılığıyla görünür hâle gelmesi, eserin bölgesel sınırları aşarak daha geniş bir toplumsal hafızaya katkı sunmasını mümkün kılabilir.

Bir eserin ulusal veya uluslararası ölçekte başarı kazanacağını önceden kesin biçimde söylemek elbette mümkün değildir. Ancak güçlü bir edebî hikâyenin; deneyimli oyuncular, senarist, yönetmen ve teknik ekibin ortak emeğiyle sinema diline aktarılması, “Roza”ya önemli bir sanatsal imkân sunmaktadır.

Asıl değer ise filmin yalnızca ödüller kazanmasında değil; anlattığı hikâyeyle izleyiciyi düşündürmesinde, farklı yaşamları görünür kılmasında ve toplumun kimi zaman görmezden geldiği gerçeklikleri sanat yoluyla gündeme taşımasında yatmaktadır.

Edebiyat sözcüklerle insanın yüreğine dokunur; sinema ise o sözcüklere görüntü ve ses kazandırarak onları daha geniş kitlelere ulaştırır. “Roza” da bu iki sanatın buluştuğu noktada, Siverek’ten Mersin’e uzanan bir yaşam hikâyesini beyaz perdeye taşıma çabası olarak anlam kazanmaktadır.

Bu nedenle “Roza”yı yalnızca bir romanın sinema uyarlaması olarak değil, edebiyat, sinema, göç, emek ve toplumsal hafıza arasındaki ilişkiyi görünür kılan kültürel bir çalışma olarak değerlendirmek daha doğru olacaktır.

Muzaffer Kalaba