2. - 3. YENİ ŞAİRLERDE
SERBEST VEZİNLİ ŞİİR VE ESTETİK

Serbest vezinli çağdaş şiir denildiğinde, çoğu zaman ilk akla gelen şey, şiirin ölçü ve uyak zorunluluğundan kurtulmuş olmasıdır. Gerçekten de serbest vezinli şiirde hece, aruz ya da belirli bir kafiye düzenine bağlı kalmak zorunlu değildir. Ancak bu durum, serbest şiirin ölçüsüz, kuralsız, gelişigüzel ve herhangi bir estetik kaygı taşımadan yazılabileceği anlamına gelmez.

Tam tersine, serbest şiir, dışarıdan bakıldığında kuralsız görünmesine rağmen kendi içinde son derece ciddi bir disiplin, bütünlük ve şiirsel mimari gerektirir. Geleneksel şiirde şairin önünde hazır bulunan ölçü, uyak, nazım biçimi ve bent düzeni gibi kurallar, şiirin belirli bir yapıya oturmasına yardımcı olur. Serbest şiirde ise bu dış çerçevenin büyük bölümü ortadan kalktığı için şairin şiiri ayakta tutacak iç ritmi, anlam örgüsünü, imge düzenini, ses uyumunu ve estetik bütünlüğü kendisinin kurması gerekir.

Bu nedenle serbest vezin, “canının istediği gibi yazmak” değil; aksine, görünür kuralların yerine görünmeyen kurallar koyabilmek sanatıdır.

Ölçünün bulunmaması, şiirde ritmin bulunmayacağı anlamına gelmez. Uyak kullanılmaması, şiirde ses ve tını aranmayacağı anlamına da gelmez. Dize uzunluklarının birbirinden farklı olması, şiirin gelişigüzel bir kelime yığınına dönüşmesi yazan kişiye hak vermez. Şair, geleneksel ölçünün sağladığı matematiksel düzenin yerine; kelimelerin uzunluklarından, ses tekrarlarından, vurgu noktalarından, duraklardan, dize kırılmalarından, sözcük seçimlerinden ve anlamın ilerleyişinden oluşan bir ritim kurmak zorundadır. Dolayısıyla serbest şiirin de bir matematiği vardır.

Bu matematik her zaman rakamlarla ifade edilebilen bir ölçü sistemi değildir. Bazen bir kelimenin özellikle seçilmesi, bazen bir dizede yapılan bilinçli susuş, bazen aynı sesin farklı dizelerde tekrarlanması, bazen de bir imgenin şiirin başında ortaya çıkıp sonuna doğru başka bir anlam kazanması bu matematiğin parçalarıdır.

Serbest şiirin bir başka temel unsuru da öyküleme ve kronolojidir. Burada “öykü” sözcüğünü yalnızca klasik anlamda olay örgüsü olarak düşünmemek gerekir. Bir şiirin mutlaka başlangıcı, gelişmesi ve sonucu olan bir hikâye anlatması şart değildir. Ancak şiirin içinde bir düşüncenin, duygunun, görüntünün veya çağrışımın bir yerden başka bir yere ilerlemesi gerekir.

Şiirin ilk dizesinde ortaya atılan bir duygu, görüntü ya da soru, sonraki dizelerde gelişmeli, derinleşmeli, dönüşmeli veya başka bir anlam katmanına ulaşmalıdır. Aksi hâlde şiir, birbirinden bağımsız cümlelerin yan yana getirilmesinden ibaret kalır. Böyle bir metinde kelimeler olabilir, duygular olabilir, hatta güzel cümleler bile bulunabilir; fakat bütün bunların birbirleriyle şiirsel bir ilişkisi kurulmamışsa şiir olmaktan çıkar.

Çünkü şiir yalnızca ne söylendiği değildir; aynı zamanda nasıl söylendiği, neden o sırada söylendiği ve bir sonraki dizeye nasıl bağlandığıdır.

Burada imge belirleyici bir rol üstlenir. İmge, günlük dilde kullanılan bir nesnenin veya düşüncenin şiir içinde yeni, çağrışımlı ve çok katmanlı bir anlam kazanmasıdır. Şair, sıradan bir olayı doğrudan anlatmak yerine, onu okurun zihninde yeni görüntüler ve duygular oluşturacak biçimde dönüştürür. Bu nedenle şiir, yalnızca “olanı” anlatmaz, olanın ardındaki görünmeyeni de sezdirmeye çalışır.

Örneğin “çok yalnızım” demek bir duyguyu doğrudan ifade eder. Fakat şair aynı yalnızlığı, boş bir istasyon, gece boyunca yanmayan bir sokak lambası ya da sahibini bekleyen eski bir sandalye üzerinden kurabiliyorsa, duygu doğrudan söylenmekten çıkar ve imgeye dönüşür. Okur artık yalnızlığı yalnızca okumaz; onu zihninde görür, hisseder ve kendi deneyimleriyle tamamlar.

Şiir ile sıradan anlatım arasındaki önemli ayrımlardan biri; günlük konuşma dili, çoğu zaman doğrudan iletişim kurmayı amaçlar. Şiir ise doğrudan iletişimin ötesine geçerek çağrışım yaratır. Bu nedenle güncel sokak dilinin şiire girmesi başlı başına bir sorun değildir. Şair elbette günlük dili, konuşma dilini, hatta argo veya yerel söyleyişleri bile şiirsel amaçlarla kullanabilir. Ancak kullanılan dilin şiirin bütünlüğü içinde bir işlevinin bulunması gerekir. Sadece günlük konuşma cümlelerini alt alta sıralamak, onları otomatik olarak şiir hâline getirmez.

Aynı şekilde, metnin satırlarını kısaltıp alt alta yazmak da şiir oluşturmaz. Bir düzyazı metnini parçalara bölmek, her parçanın sonuna nokta koymamak veya cümleleri kısa dizeler hâlinde düzenlemek, tek başına şiirsel bir yapı meydana getirmez. Çünkü şiirin özü, satırların kâğıt üzerindeki görüntüsünden çok daha derindedir.

Serbest şiirde dize kırılması bile bilinçli bir tercihtir. Şair neden bir cümleyi tam o noktada böldüğünü, neden belirli bir kelimeyi tek başına bıraktığını, neden bir sözcüğü şiirin başka bir yerinde yeniden kullandığını bilmelidir. Eğer bunların hiçbirinin şiirin anlamına, ritmine veya estetik yapısına katkısı yoksa, biçimsel tercihler yalnızca görüntüden ibaret kalır. Dolayısıyla çağdaş şiir, geleneksel şiire göre daha kolay değil; birçok bakımdan daha zor bir şiir alanıdır.

Çünkü geleneksel şiirde ölçü, şaire belirli sınırlar içerisinde hareket etme zorunluluğu getirirken aynı zamanda şiirin ritmini kurmak konusunda ona hazır bir iskelet de sunar. Serbest şiirde ise bu iskelet büyük ölçüde şair tarafından kurulmalıdır. Şair hem ne söyleyeceğini hem de bunu hangi ses, hangi ritim, hangi imge, hangi kelime ve hangi yapı içerisinde söyleyeceğini düşünmek zorundadır. Bu yüzden serbest şiir, “kuralsızlık” değil, kişisel bir kurallar sistemi kurma sorumluluğudur.

İyi bir serbest şiirde görünmeyen bir düzen vardır. Okur bu düzeni her zaman matematiksel olarak açıklayamayabilir; ancak şiiri okurken bir akış, bir tını, bir gerilim, bir yükselme ve bazen de bilinçli bir duraklama hisseder. İşte şiirin melodisi burada ortaya çıkar.

Bir kelimenin ses değeri, ünlü ve ünsüzlerin dağılımı, tekrarlar, iç uyaklar, vurgu, durak ve dize uzunlukları da şiirin müziğini oluşturur. Şair bunları bilinçli veya sezgisel biçimde kullanabilir. Fakat sonuçta ortaya çıkan şiirde bir tını ve ritim bulunmalıdır. Şiirin müziği kulağa, anlamı zihne, imgesi hayal gücüne ve duygusu insanın iç dünyasına ulaşır. Bunların birbirinden kopması hâlinde şiirin bütünlüğü zarar görür.

Öte yandan şiirin yalnızca güzel kelimelerden meydana geldiğini düşünmek de başka bir yanılgıdır. Çok süslü sözcükler kullanmak, çok sayıda benzetme yapmak veya anlaşılması güç imgeler oluşturmak tek başına şiiri değerli kılmaz. İmge de söz sanatı da şiirin ana duygusuna ve düşüncesine hizmet etmelidir.

Benzetme, istiare, teşhis, mecaz, tezat, telmih ve diğer sanatlar, şiirin anlam dünyasını genişletmek için kullanılabilir. Ancak sırf “şiirsel görünsün” diye üst üste dizilen sanatlar, şiiri güçlendirmek yerine yapaylaştırabilir. Gerçek şiirsellik, sözcüklerin gösterişli olmasından değil, doğru sözcüğün doğru yerde kullanılmasından doğar.

Bu nedenle bir şiirin estetik değerini yalnızca “duygusal olması” üzerinden değerlendirmek de yeterli değildir. Şairin duygulanmış olması, ortaya çıkan metnin mutlaka şiir olduğu anlamına gelmez. Şairin yaşadığı duygu ile o duyguyu şiire dönüştürme becerisi birbirinden farklıdır. Herkes acı çekebilir; fakat herkes acısını şiire dönüştüremez. Herkes âşık olabilir; fakat herkes aşkını şiirsel bir dünyaya taşıyamaz. Herkes yalnız kalabilir; fakat herkes yalnızlığını özgün bir imgeye dönüştüremez.

Şairin asıl görevi, yaşadığı veya gözlemlediği hayatı olduğu gibi aktarmak değil; onu şiirin estetik dünyası içinde yeniden kurmaktır.

Bu açıdan bakıldığında “ben yazdım, oldu” anlayışı şiirin doğasına aykırıdır. Bir metnin yazarının onu beğenmesi elbette doğaldır. Ancak sanat eserinin değeri yalnızca sanatçının kendi beğenisiyle belirlenmez. Edebiyat, kişisel ifade ile estetik yapı arasındaki dengenin kurulduğu alandır.

Okurun da burada önemli bir sorumluluğu vardır. Bir metni yalnızca arkadaşlık, yakınlık, nezaket veya yazarı kırmamak adına “harika şiir” diye nitelendirmek, uzun vadede yazara da fayda sağlamaz. Eleştirinin amacı küçümsemek değil, eserin eksiklerini ve güçlü yanlarını görünür hâle getirmektir.

Elbette her şiir aynı olmak zorunda değildir. Her şairin dili, imge dünyası, ritmi, bakış açısı ve poetikası farklı olabilir. Şiirin tek bir biçimi yoktur. Ancak biçimsel farklılık ile şiirsel niteliğin ortadan kalkması birbirine karıştırılmamalıdır.

Çağdaş şiir istediği kadar özgür olabilir; fakat özgürlük, sorumluluktan vazgeçmek değildir.

Serbest vezin, şaire ölçüden bağımsızlaşma imkânı verir; fakat onu ritim kurma sorumluluğundan kurtarmaz. Uyak zorunluluğunu ortadan kaldırır; fakat ses ve tını arayışını ortadan kaldırmaz. Nazım biçimlerini kırabilir; fakat şiirin iç bütünlüğünü ortadan kaldırmaz. Günlük dili kullanabilir; fakat şiirselliği terk etmek zorunda değildir. Geleneksel anlatımın dışına çıkabilir; fakat anlamı, imgeyi ve estetik yapıyı yok sayamaz.

Kısacası çağdaş serbest şiirin de bir öykülemesi, bir kronolojisi, bir matematiği, bir ritmi, bir tınısı, bir melodisi ve en önemlisi kendine özgü bir iç mimarisi vardır.

Bu unsurlar her şiirde aynı biçimde görünmez. Kimi şiirde hikâye belirgindir, kiminde yalnızca zihinsel bir yolculuk vardır. Kimi şiirde ritim ön plana çıkar, kiminde sessizlik ve boşluklar şiirin müziğini oluşturur. Kimi şiirde güçlü imgeler birbirini takip eder, kiminde tek bir imge bütün şiiri taşır. Ancak bütün bu farklılıkların altında ortak bir gerçek bulunur; Şiir, yalnızca sözcüklerin yan yana gelmesi değildir; sözcüklerin birbirleriyle kurduğu estetik ilişkidir.

Bu nedenle “ben yazdım oldu” anlayışı, şiirin özgürlüğünü değil, şiire karşı sorumsuzluğu temsil eder. Serbest şiirin özgürlüğünü savunmak, şiirin bütün kurallarını yok saymak değil; şiirin görünmeyen kurallarını anlayabilmek ve kendi şiirsel düzenini kurabilmektir.

Şair, okuyucusuna yalnızca bir cümleler bütünü değil; bir atmosfer, bir duygu, bir düşünce, bir görüntü ve mümkünse bunların hepsinin aynı anda yaşayabildiği bir dünya sunmalıdır.

Çünkü şiir, hayatın uzun ve karmaşık hikâyesini birkaç dizeye sığdırma sanatıdır. Bu anlamda şiirler, uzun soluklu bir öykünün en kısa anlatımıdır. Ve iyi şiirin ölçüsü, yalnızca kaç hece kullandığı ya da kaç kez uyak yaptığı değildir. Asıl ölçü; şairin kelimeyi ne kadar doğru seçtiği, imgeyi ne kadar özgün kurduğu, duyguyu ne kadar derinleştirdiği, dizeleri ne kadar bilinçli ördüğü, ritmi ve melodiyi ne kadar duyurduğu ve bütün bunları tek bir estetik yapı içerisinde ne kadar başarıyla birleştirdiğidir.

Serbest şiir, kuralsızlığın değil; şairin kendi kuralını yaratma cesaretinin ve sorumluluğunun alanıdır.

Efkan ÖTGÜN