İnsan, varlık ağacının en müstesna meyvesidir. O’nun yaratılışı yalnız maddî bir bedenle sınırlı değildir; kalp, ruh, akıl ve vicdan gibi latifelerle donatılmıştır. Bu yüzden insanın hayatı da tek katmanlı değildir. Bir yönü toprağa, diğer yönü semaya uzanır.
İnsan eğer yalnız cismaniyetin dar çerçevesinde yaşarsa hakiki mahiyetini tam olarak idrak edemez. Fakat kalbin ve ruhun ufkuna yöneldiğinde, hayatın anlamı daha geniş ve derin bir boyutta tecelli eder.
Aşağıdaki satırlar, insanın maddî olandan manevî olana doğru, kalben ve ruhen yaptığı yolculuğu anlamaya dair bir tefekkür denemesidir.

İnsan, varlık âleminde yalnızca et ve kemikten ibaret bir beden değildir. O, maddî tarafı ile toprağa bağlı; manevî yönü ile semaya açık bir varlıktır.
Bu sebeple insanın hayatı iki ayrı katmanda devam eder: biri cismaniyetin ağır ve sınırlı dünyası, diğeri ise kalp ve ruhun latif ve geniş ufkudur.
“Cismaniyeti bırakıp kalp ve ruhun derece-i hayatına girmek” ifadesi, işte bu iki hayat mertebesi arasındaki geçişi anlatan derin bir hakikati dile getirir.

Cismaniyet, insanın maddî yönünü temsil eder. Bedenin ihtiyaçları, dünyevî arzular, geçici hevesler ve zahirî meşguliyetler bu mertebenin içinde yer alır. İnsan bütün varlığını yalnızca bu seviyeye indirgediğinde hayat daralır; ruh sıkışır ve kalp hakiki huzuru bulamaz.
Çünkü cismanî hayat, geçiciliğin ve sınırlılığın hüküm sürdüğü bir alandır. Beden yorulur, zaman eskir, dünya değişir ve sonunda her şey faniliğin perdesi arkasına çekilir.
Kalp ve ruhun hayatı ise bambaşka bir ufuk açar. Bu mertebede insan, varlığı yalnız görünen yüzüyle değil, anlamı ve hikmetiyle kavramaya başlar.
Kalp tefekkürle genişler, ruh ise hakikate yöneldikçe incelir ve derinleşir. Böyle bir hayat, yalnız yaşamak değil; idrak etmek, anlamak ve varlıkla uyum içinde olmak demektir. İnsan bu mertebeye ulaştıkça kâinatın yalnız maddî bir düzen değil, aynı zamanda ilahî hikmetin tecelli ettiği bir kitap olduğunu fark eder.

Kalp ve ruhun hayatına girmek, dünyadan tamamen kopmak anlamına gelmez. Aksine insanın dünyayı daha doğru bir bakışla değerlendirmesini sağlar. Bu bakışta eşya, yalnızca kullanılacak bir nesne değil; ibret alınacak bir işaret hâline gelir.
Bir dağın heybetinde kudret, bir çiçeğin zarafetinde sanat, bir insanın yüzünde rahmet okunur. Böylece insan, varlıkla mücadele eden bir yolcu olmaktan çıkar; onu anlamaya çalışan bir şahit hâline gelir.

Bu mertebeye ulaşmanın yolu ise kalbin arınmasından geçer. Hırsın, kibrin, kıskançlığın ve bencilliğin gölgesi altında kalan bir kalp hakikati açıkça göremez. Fakat tevazu, şükür ve tefekkür ile beslenen bir gönül giderek berraklaşır.
İşte o zaman insanın iç dünyasında yeni bir hayat başlar. Bu hayat, dışarıdan bakıldığında görünmeyebilir; fakat içten içe insanı aydınlatan bir nur gibi büyür.

Ruhun hayatına yaklaşan insan, olaylara farklı bir gözle bakmaya başlar. Zorlukları yalnız bir yük olarak değil, olgunlaşmanın bir vesilesi olarak görür. Sevinçleri ise geçici bir sarhoşluk değil, şükürle karşılanacak bir nimet olarak değerlendirir. Böylece hayatın inişleri ve çıkışları arasında daha dengeli, daha huzurlu bir duruş kazanır.

Sonuç olarak, cismaniyeti bırakıp kalp ve ruhun derece-i hayatına girmek, insanın varlığını daha yüksek bir anlam düzeyine taşımasıdır.
Bu yol, maddeden manaya; dar olandan geniş olana doğru yapılan bir yolculuktur. İnsan bu yolculukta kendini, kâinatı ve nihayetinde hakikati daha derinden tanımaya başlar.
Çünkü kalp uyandığında ve ruh derinleştiğinde, hayat yalnız yaşanan bir süreç olmaktan çıkar; idrak edilen bir hikmete dönüşür.

Maddeden el çekip ruh yoluna düşen gönül,
Dar âlemden geçip bulur bî-nihâyet menzil.

Cismini terk eden erer ma‘nâ bahârına,
Uyanırsa kalp açılır sırlar her anına.

Dar sandığın bu âlem olur perde-i nihân,
Ruh uyanınca görünür her zerrede cihân.

Kalp gözüyle bakana kâinat bir kitaptır,
Her harfinde hikmet var, her satırı hitaptır.

İnsan önce kendine sonra Hakk’a yol bulur,
Kalp saflaşınca her şey nur içinde yol alır.

…andelip…