MART KIRMA GELENEĞİ(2025’ten)

Sabah okula gitmeden eşimin yeğenlerinin çocukları Ömer ve Alp Mart Bozma’ya geldiler.
Ben de hasbelkader bu geleneğin açıklamasını yapmak istedim.
Sağlık, bereket ve mutlulukla güzelleşecek bir Mart (Eski takvime göre) dilerim.
Bu geleneğin de arkasında doğa insan ilişki ve uyumu olduğunu düşünüyorum.

Giresun İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü sayfasından alıntıdır.

Mart Kırma Geleneği
Dünyanın birçok yerinde mevsim değişikliklerinde, özellikle kıştan bahara ve sonbahardan kışa geçişte törenler yapıldığını biliyoruz. İnsanlık tarihinin kökeni çok eskilere dayanan ve günümüzde de dünyada değişik adlarla tanımlanan bu törenlerden biri de yöremizde ”Mart Bozma”, “Mart Kırma”, “Yılbaşı Bozma” gibi adlarla anılan yeni yıl törenidir. Halk deyimiyle eski hesap 1 Mart’ta yeni yıl kutlanır. Kullandığımız takvimde 14 Mart’a denk düşen o gün, her başlangıçta olduğu gibi büyük önem taşır. İnsanlar bugüne nasıl başlarlarsa bütün yılın öyle geçeceğine inandıklarından çok dikkatli davranırlar ve kendilerine göre gelecek günlerini garanti altına almak adına bazı tedbirlere başvururlar. Doğu Karadeniz Bölgesi’nde yaygın olan Mart Kırma geleneğinin Giresun ve çevresinde uygulanışı da yer yer farklılıklar arz etmektedir. Bu konudaki derlemenin en detaylısı Çanakçı ’da Gülizar Nine’den yapılan derlemedir. Görele doğumlu 60 yaşındaki (1998 yılı itibariyle) Gülizar Öztürk, Mart Kırma’yı şöyle anlatıyor: “Yılbaşı gelüikennik (gelirken) pool (mısırın olgunlaşmamış hali) ıslaruk. Una (ona) biz bütün daru derük, ıslaruk bi gün önceden iki gulplu gazanla guyaruk (koyarız) ateşe. Urada güzelce bişer. Ocağa somun (yuvarlak ekmek) ataruk; gara ateşin aylına (üstüne) taflan (karayemiş), gele (yaprak) guyaruk. İçine de boncuk ataruk (boncuk kimin ağzına gelürse yılbaşını u gırar). Undan geri (Ondan sonra) sırgan (ısırgan otu) bişüürük (pişiririz). Yılbaşında sınavuşlu (sınanmış) bi adamımız olur. Adamımızı çaaruruk (çağırırız); gel yılbaşımızı gır diye. Adam gelür gapı (kapı) ya, içeri girmez. Ayaanın altına bi keskin balta guyaruk yahut bıçak guyaruk. İşimiz keskin gelsin, ee (iyi) gitsin, dolaşuk gitmesin diyenü (diye). O bucaklığa (mutfağa) doru koşar; üç kere Gulhuyu (İhlâs Suresi) okuya gene sora gapı dibine goşar. Gene Gulhuyu okuya gene gider gelür u adamımız. Peşinden su seeperük (serperiz). Devletli ol diye. Zabattan (sabahtan) saat 3’te galkarum. Guş önneden galkarum. Gider akan sudan, çeşmeden su aluruk (alırız). Elime bi girebi (Karadeniz’e özgü kısa balta) alurum köpek falan olr diyene. Gelürüm ilkin evime, seeperim suyu tavana, üstüne her yerine. Hızanların (çocukların) odasına seeperüm. Hızaznları yüzüne gelir, anne bizi berinnettin (irkilttin) derler. Uşağım bu kereş (bugün) dvletli olun diye size serpiim. Ahıra gidip ineklerimize de serpiim. İkindi girmeden öölin (öğlen) den geri ineklerimizin guyruğuna gırmızı iplik baalaruk. Mart ben darttım (tarttım) sen dartma diye üç kere çekerük; aşaa aşaa (aşağı) bazara gelen ineklerde hep bu hep vardur. İpii heç bir zaman çıkarmuyuk. U (O) gendü gendüne düşüyu (düşüyor). Yılbaşuumuzu gıran (kıran) adamımızı yedüürük (yediririz). Mısırımızın, darımızın gannı (karnı) aç olmasın derük. Börek yaparuk, erişte yaparuk. Mart’ı sınavuşlu (denenmiş) adamımız gıriyu (kırıyor)ç sınavuşlu adamımız olmasa çocuklarımızı yolluyuk (yolluyoruz) gonu gomşiye, yakın akrabiye (akrabaya). Urda bir çocuk yatar. En sifti (önce) kim girerse onu sınaruk. ‘Gelin ayaandan (ayağından), çoban dayandan (dayağından) derler’. Ee (iyi) gelüüşüse(gelirse) her sene una gırdııruk. Eversek (evlendirsek) dışarıu getse de gene gelür u gırar.”
Mart Bozucunun Seçimi ve Kutsal- Uğurlu Kişi Motifi
Mart Bozma görevini üstlenen kişi Mart’ını bozduğu ailenin bir yıl boyunca başına gelebilecek iyi ya da kötü her işin peşinen sorumluluğunu üstlenmiş gibidir. Bu bir yıl içinde olabilecek her iyi ve güzel şey onun uğurluluğuna bağlanacağı gibi her olumsuz ya da kötü şeyin sorumlusu da yine o sayılacaktır. Ekmek ya da ısırgan ekmeğinin içine göğ boncuk konması tesadüfî değildir. Özellikle göğ (mavi) boncuğun eski Türk inancındaki göğün kutsallığı, Kök Tengri inancıyla ilgili olması muhtemeldir. Nazara karşı bu boncukların kullanılmasında da gök renginin kutsiyetinin ve buna bağlı olarak koruyucu özelliğinin etkisi olmalıdır. Seçici unsur olarak kullanılan darı tanesi ise her tohumlu bitkide olduğu gibi üremenin sembolü olması bakımından önem taşımaktadır.
(DxG)
Bu yazıyı 2 Martta paylaşıyorum ama, bu geleneğin günü 14 Marttır. 14 Mart, Eski ( Çiftçilerin hala takip ettikleri) takvime göre Mart’ın 1’idir.