Toplumsal yaşamdaki bazı rakamlar yan yana geldiğinde ortaya çıkan şey bir “kriz tablosu” değil, çok daha ağır bir şeydir: bir toplumsal çözülme anatomisi. Çünkü kriz geçicidir; çözülme ise fark edilmediği sürece derinleşir. 2025 yılında yüz binlerce insanın boşanması, yüz binlercesinin uyuşturucuyla temas etmesi, milyonlarca gencin hayattan elini eteğini çekmesi, cezaevlerinin taşması, borcun neredeyse bir vatandaşlık hâline gelmesi… Bunların hiçbiri tek başına açıklanamaz. Bunlar ancak birlikte okunduğunda anlam kazanır. Ve birlikte okunduğunda bize şunu söyler: Bu toplum yalnızca yoksullaşmadı; yönünü, güvenini ve anlamını kaybetti.
Boşanmalar üzerinden başlayan her tartışma bilinçli biçimde ahlak zeminine çekiliyor. Oysa 380 bin boşanma, ahlakın çöktüğünü değil; hayatın sürdürülemez hâle geldiğini gösterir. İnsanlar evlilikten değil, belirsizlikten kaçıyor. Aynı evin içinde gelecek planı yapamayan, yarınını göremeyen, borçla uyanıp borçla uyuyan insanların “birlikte yaşayamaması” bir tercih değil; bir sonuçtur. Aile dediğiniz şey, sadece duyguyla ayakta durmaz. Aileyi ayakta tutan; öngörülebilirliktir, güvenliktir, emektir, adalettir. Bunlar çekildiğinde sevgi tek başına yük taşımaya zorlanır ve bir süre sonra ezilir.
Uyuşturucu, kumar, bahis ve diğer bağımlılıkların bu ölçekte artması ise çok daha sert bir gerçeğe işaret eder: İnsanlar bu hayatta kazanmaya değil, kaçmaya çalışıyor. 375 bin uyuşturucu gözaltısı demek, on binlerce sokak satıcısından önce yüz binlerce umutsuzluk hikâyesi demektir. Kimse mutlu olduğu bir hayattan kaçmaz. Kimse kendine değer verildiği bir düzende bedenini ve zihnini bu şekilde tüketmez. Kumar ve bahis meselesi de aynıdır. Bu, “kolay para” hırsı değil; normal yollarla kazanılamayacağına duyulan inançsızlıktır. İnsanlar alın teriyle değil, ihtimalle hayatta kalmaya çalışıyorsa, orada ekonomi değil; adalet çökmüştür.
Beş milyon “ev genci” meselesi bu tablonun en sessiz ama en tehlikeli başlığıdır. Çünkü bu gençler sokakta değil, ekranda bağırmıyor; pankart taşımıyor, slogan atmıyor. Onlar sadece çekildiler. Toplumla yaptıkları görünmez sözleşmeyi tek taraflı feshettiler. “Oku, çalış, sabret” denilen her şeyin boşa çıktığını gördüler. Liyakat yerine sadakatin, emek yerine ilişkilerin, ahlak yerine bağlılığın kazandığı bir düzende genç insanın enerjisi isyana değil; donmaya dönüşür. Bu donma hâli, bir toplumun yaşayabileceği en tehlikeli ruh hâlidir. Çünkü isyan hâlâ umuda işaret eder; donma ise umudun tükendiğini gösterir.
Cezaevlerinin %140 doluluk oranı, suçun arttığını söylemez sadece; adaletin zayıfladığını haykırır. Suç, çoğu zaman ahlaki bir sapmadan değil; çaresizlikten, dışlanmışlıktan, değersizlikten beslenir. Hukukun geciktiği, eşit işlemediği, güven vermediği toplumlarda insanlar ya kendi adaletini arar ya da bütünüyle kopar. Hapishanelerin dolması, devletin güçlü olduğuna değil; toplumla arasındaki bağın koptuğuna işarettir. Güç, korkuyla sağlanır ama düzen güvenle ayakta kalır. Güven yoksa, daha çok demir kapı gerekir.
55 bin emekçinin iş kazalarında hayatını kaybetmesi, artık hiçbir kelimenin taşıyamayacağı bir ağırlıktır. Buna “kaza” demek, gerçeği örtmektir. Bu, maliyet hesabına yazılmış insan hayatlarıdır. Denetim yapılmadığında, güvenlik önlemleri ertelendiğinde, taşeron sistemi kutsandığında bu sonuç kaçınılmaz olur. Bir ülkede emekçi ölümü sıradanlaşmışsa, orada üretim ahlakı çökmüş demektir. İnsan hayatının, hızdan ve kârdan daha değersiz görüldüğü bir yerde ne kalkınmadan ne refahtan söz edilebilir.
26 milyon icra dosyası ise borcun istisna değil, norm hâline geldiğini gösterir. İnsanlar artık borçlanarak büyümüyor; borçlanarak ayakta durmaya çalışıyor. Bu, bireysel bir sorun değil; sistemik bir kilitlenmedir. Asgari ücretin ve emekli maaşlarının açlık sınırının altında kalması, çalışmanın ve emekliliğin güvence olmaktan çıktığını ilan eder. Çalışarak yoksulluktan çıkılamıyorsa, toplumun üretim ahlakı çöker. İnsanlar ya borca ya yardıma mahkûm olur. 20 milyon insanın sosyal yardımlarla yaşaması, bir başarı değil; ertelenmiş bir çöküştür. Yardım kalıcı hâle gelmişse, bu refah değil; bağımlılıktır.
KHK’lerle hayatı kararan milyonlar meselesi ise bu tablonun vicdani merkezidir. Burada yalnızca hukuki hatalardan değil; toplumsal travmadan söz ediyoruz. Suçun şahsiliği ilkesinin zedelendiği, savunma hakkının askıya alındığı her örnek, yalnızca mağdur olanı değil; seyredenleri de yaralar. Çünkü insanlar şunu düşünmeye başlar: “Bugün ona, yarın bana.” Bu düşünce yayıldığında güven çöker, aidiyet çözülür, devletle toplum arasındaki bağ korkuya dönüşür. Korkuyla ayakta kalan hiçbir yapı uzun ömürlü değildir.
Ve belki de en ağır hasar burada ortaya çıkar: Bu milletin inancına ve bin yıllık değerlerine olan güvenin zedelenmesi. İnanç, iktidarla yan yana geldiğinde güç kazanmaz; yıpranır. Çünkü iktidar hata yapar. Hata kutsallaştırıldığında ise insanlar ya susmak zorunda kalır ya da inançtan uzaklaşır. Dindarlık, adaletle beslenir; merhametle derinleşir, örneklikle güçlenir. Baskıyla, korkuyla, hamasetle değil. İnanç ile siyasal çıkar arasındaki mesafe kapandığında, kaybeden yalnızca muhalifler olmaz; inancın kendisi de yara alır.
Bütün bu başlıklar bir araya geldiğinde ortaya çıkan tablo şudur: Bu toplum yalnızca ekonomik olarak değil, ahlaki, psikolojik ve zihinsel olarak yorulmuştur. İnsanlar artık daha iyi bir hayatı hayal etmekte zorlanıyor. Hayal kuramayan toplumlar üretmez, inşa etmez, yalnızca katlanır. Katlanma bir süre sonra öfkeye, sonra da dağılmaya dönüşür.
Bu yüzden mesele “kim haklı, kim haksız” tartışmasının çok ötesindedir. Asıl mesele şudur: Bu gidişatı doğal kabul etmeye ne zaman başladık? Ne zaman bu rakamları duyup “normal” demeye alıştık? Ne zaman başkasının acısını istatistik olarak görmeye razı olduk?
Gerçekler serttir ama inkâr edildikçe daha da sertleşir. Bu tabloyu pembe cümlelerle örtmek mümkün değil. Çünkü bu rakamlar yalan söylemez. Yalan söyleyen, onları görmezden gelen dildir. Ve unutulmaması gereken şudur: Toplumlar yıkıldıklarını fark ettiklerinde değil; yıkılmayı normalleştirdiklerinde kaybeder.
Erol Kekeç/03.02.2026/Sancaktepe/İST